Δευτέρα, 8 Ιουλίου 2019

H Αλεξανδρούπολη στα πρώτα βήματα του ελεύθερου βίου της μέσα από δημοσιεύματα του τύπου της εποχής

(Φύλλο 16430 Μάιος 2019 της εφημερίδας ‘ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΡΑΚΗ’)
Η 14η Μαΐου 1920 είναι ημερομηνία ορόσημο στην ιστορία της πόλης μας, καθόσον τότε συνέδεσε την τύχη της με την τύχη της μητέρας Ελλάδας και από κεντρικός κόμβος συγκοινωνίας όλης της Θράκης (Ανατολικής και Δυτικής) που ήταν στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας έγινε πλέον μια ακριτική πόλη που αναζητά το τραίνο της ανάπτυξης. Εκείνη την εποχή τίποτε δεν θυμίζει το ένδοξο παρελθόν της ύστερα από τα πέτρινα χρόνια της βουλγαρικής κατοχής (1912-1918), παρά μόνο τα ερειπωμένα μέγαρα που ξαναβρίσκουν ζωή και η ονομασία Δεδεαγατς που εξακολουθεί παρά την μετονομασία της σε Αλεξανδρούπολη να χρησιμοποιείται (και για πολλά χρόνια ακόμα).
Το 1921 κυκλοφόρησε ένας οδηγός για ολη την Ελλάδα με την υπογραφή του Γ.Ν. Μιχαήλ και τίτλο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ 1920. Εκδόθηκε από την διαφημιστική εταιρία GEO των Κυριέρη-Γιαννόπουλου και ΣΙΑ που είχε έδρα στο Σύνταγμα. Από τον οδηγό αυτό επιλέξαμε να παραθέσουμε τις πολιτικές αρχές και τις εθνικές κοινότητες της πόλης στα πρώτα της βήματα:
Δημογεροντία: Πρόεδρος Επίσκοπος Αργυρουπόλεως Γερμανός, Μέλη: Ζαφειριαδης Αγγ., Κοίδης Δ., Κορδέλλης Κ., Παπασταυρου Νικ.-
Δημοτικαί: Δήμαρχος Εμμανουήλ Αλτιναλμάζης, πρόεδρος Δημ. Συμβουλίου Ν. Παπασταύρου, Σύμβουλοι: Χατζή Σαφετ βέης, Κ. Ιωάννου, Μ. Κανετσος, Κ. Ασταρτζιαν, Ν. Ταπάκωφ, Φ. Λεονταρίδης Σ. Συμπάρης, Θ. Παυλίδης, Δημ. Ιατρός, Α. Γιώτας.
Αρμενική Κοινότης: Πρόεδρος κοινότητος Αγκοπ Ασταρτζιαν, αντιπρόεδρος Γκαρ Ναζαριάν.-
Ισραηλιτική κοινότης: Πρόεδρος κοινότητος Γιακό Μπαζούλ, αντιπρόεδρος Γιονταφ Ματαζόν, Ταμίας Ιακωβ Μαγκρισιο, Γραμματεύς Μωις Χατεμ, Σύμβουλοι Ραφαελ Λεβι και Μιχαελ Ρειτάν. Αναπληρωματικός σύμβουλος Ηλίας Καρασσο.-
Μουσουλμανική Κοινότης: Πρόεδρος κοινότητος Χατζη Σαφετ Ζαδε Σαιτ., Μουφτής Χαφουλ Ισμαηλ, Ιμάμης Χατζη Χαλιλ.-
Ας δούμε λοιπόν τα πρώτα βήματα του ελεύθερου βίου της όπως καταγράφηκαν στον τύπο της εποχής, με την ορθογραφία του πρωτοτύπου πλην του πολυτονικού:
Η άρτι ελευθερωθείσα πόλη μας εξακολουθεί να εορτάζει ποικιλοτρόπως. Με αφορμή τις σχολικές γιορτές διασκεδάζει ολόκληρη η πόλη. Οι γιορτές αυτές καταγράφονται στον τύπο της εποχής που δεν χάνει ευκαιρία να δημοσιεύει ό,τι συμβαίνει στις νέες χώρες:
«ΩΡΑΙΑΙ ΕΟΡΤΑΙ ΕΝ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 7 Ιουνίου (Καθυστερήσασα ανταπόκρισις).- Χθες διεξήχθη ενταύθα μια θαυμασία και αλησμόνητος σχολική εορτή, αποδείξασα οπόσον πολύτιμον δώρον είνε η ελευθερία και ο πολιτισμός. Η εορτή διεξήχθη εις το πάρκον του στρατ.νοσοκομείου, ένθα προσήλθον όλοι οι επίσημοι και ολόκληρος ο πληθυσμός της πόλεως μας. Ο αντιστράτηγος κ. Ζυμπρακάκης μετά του Επιτελάρχου κ.Χ…, το επιτελείον και όλοι οι εκτός υπηρεσίας αξιωματικοί. Επίσης παρέστησαν άπασαι αι πολιτικαί αρχαί προεξάρχοντος του υποδιοικητού κ. Σνώκ, ο Σεβ. Μητροπολίτης Αίνου-Δεδέαγατς, ο δήμαρχος κ. Εμμ. Αλτιναλμάζης μετά του Δημοτικού συμβουλίου, οι Σοφολ.Μουφτής και Ραββίνος, ο προϊστάμενος της αρμένικης Κοινότητος Ντερτέρ, πλείσται των ομογενών οικογενειών, μεταξύ των οποίων διεκρίνοντο αι των κ.κ. Πολυμένους, Νταλαβέρα, Σαρίδου κλπ. κλπ.
Το πρόγραμμα της εορτής πλουσιώτατον, ποικιλλόμενον από τα παιανίσματα της Μουσικής της Στρατιάς. Την 6ην και ημισείαν ακριβώς μ.μ. ήνοιξε την εορτήν ο διευθυντής Χρ/κης Αδερφότητος των Νέων κ. Γκράμπερυ δι΄ωραίας αγορεύσεως ανέπτυξε την ευεργετικότητα της δράσεως της χριστιανικής Αδερφότητος και τον προορισμόν του «Σπιτιού του Στρατιώτου» εκδηλώσας τα διαπνέοντα αυτόν φιλελληνικά αισθήματα και ζωηρώς καταχειροκροτηθείς. 
Και ήρχισαν αι ασκήσεις Σουηδικής γυμναστικής πρώτον των μαθητών Γυμνασίου είτα δε των μαθητών της Δημοτικής σχολής, εκτελεσθείσαι με πολλήν επιτυχίαν. Αι μαθήτριαι του παρθεναγωγείου έψαλαν διάφορα ωραία άσματα, μεθ΄ο εξετελέσθησαν αθλητικά αγωνίσματα, άλμα, δρόμος, ποδόσφαιρα, υπό τας επευφημίας και τα χειροκροτήματα των θεατών. 
Εις τους νικητάς απενεμήθησαν, εκτός των συγχαρητηρίων, και αναμνηστικά δώρα υπό του κ. Αντιστρατήγου.Επηκολούθησε παρέλασις δύο ομάδων προσκόπων και η εορτή έληξε δι΄εθνικού χορού υπό των μαθητριών του Παρθεναγωγείου, καθ΄ον διεκρίθησαν δεχθείσαι ιδιαίτερα συγχαρητήρια αι δεσποινίδες Ιφιγένεια Στρογγύλη, Ελενίτσα Κατσούλη, Πηνελόπη Μολά, Σμαρώ Λεονταρίδου και πολλαί άλλαι, ων μας διαφεύγουν τα ονόματα. 
Μετά τον χορόν και την απονομήν των βραβείων άπαν εκείνο το πλήθος μετέβη εις την παραλίαν, όπου ετελέσθησαν κολυμβητικοί αγώνες και περί ώραν 8ην μ.μ. έληξεν η ωραία αύτη εορτή, η οποία θα μείνη αλησμόνητος εις το κοινόν του Δεδέαγατς και εις όσους κατ ευτυχή σύμπτωσιν παρευρέθησαν.Δ.Κς» (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 14-6-1920).
-επίσης
«ΜΙΑ ΩΡΑΙΑ ΕΟΡΤΗ ΕΙΣ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» ... 
Από νωρίς πλήθος κόσμου, όλη σχεδόν η πόλις του Δεδεαγάτς, έσπευσε να καταλάβη θέσεις εις την πλατείαν όπου θα ετελούντο οι σχολικοί αγώνες. Με ωραίο παράστημα, βαδίζοντα κατά φάλαγγα έφθασαν εγκαίρως τα σχολεία και παρετάχθησαν εις τας θέσεις των υπό την ανωτέραν διεύθυνσιν του Γυμνασιάρχου κ. Ζουμπανάκη. Έλαβαν μέρος το Γυμνάσιον αρρένων και θηλέων καθώς και αι αστικαί σχολαί. Την εορτή ετίμησαν ο ένδοξος Στρατηγός μας κ. Εμμ. Ζυμβρακάκης ο διακεκριμένος επιτελάρχης μας κ ... και πλείστοι ανώτεροι και κατώτεροι αξιωματικοί. Επίσης παρέστησαν και αι πολιτικαί και Εκκλησιαστικαί αρχαί της πόλεως μας. Ο Δήμαρχος κ. Αλτιναλμάζης, ο υποδιοικητής κ. Σνωκ, ο σεβ. Μητροπολίτης κ. Γερμανός, ο ελλ. Μουφτής, ο Αρμένιος Αρχιμανδρίτης, ο Λιμενάρχης κ. Κουρμπέλης, ο Ειρηνοδίκης, ο Ταμίας μετά της κυρίας του, ο Διευθυντής της Εθν.Τραπέζης κ. Κανέτσος κλπ. Μεταξύ του πολλού και εκλεκτού κόσμου ο οποίος συνέρρευσεν εις την εορτήν διεκρίναμεν εις τας πρώτας σειράς την κ. Καλογερά μετά της δ/δος αδελφής της, την οικογένειαν Φημερέλη, την οικογένειαν Πολυμένους και άλλας πολλάς των οποίων μας διαφεύγουν δυστυχώς τα ονόματα.Πριν αρχίσουν αι μαθητικαί ασκήσεις μας περίμενε μια ωραία έκπληξις. Ο διακεκριμένος υποδιευθυντής της Χριστιανικής Αδελφότητας των Νέων εις την Ελλάδα κ. Γκράμπερυ, παρεπιδήμων εις την πόλιν μας για να οργανώση και εδώ ένα από τα «Σπήτια του Στρατιώτου» που τόσον ωφέλιμα αποδείχθησαν για τα παιδιά της πατρίδος, είχε την θαυμασία έμπνευσι, να εκφωνήση ωραιότατο λόγο ελληνιστί ... Μετά τον λόγον του κ. Γκράμπερυ, ήρχισεν η γυμναστική επίδειξις των Σχολείων. Εξετέλεσαν ρυθμικώτατα διαφόρους Σουηδικάς ασκήσεις πρώτον τά σχολεία αρρένων και έπειτα το Παρθεναγωγείον.
Ήρθε κατόπιν η σειρά να επιδείξουν την αλκήν των οι νέοι και την επίδοσιν των εις τα διάφορα αθλητικά αγωνίσματα και επηκολούθησαν: δρόμος 100 μέτρων άλμα άνευ φοράς και άλμα μετά φοράς, εις τα οποία ήλθε πρώτος ο νέος Σαϊβαλής και δεύτερος ο Μιχάλογλου. 
Έπειτα έπαιξαν μια παρτίδα Φουτ-Μπωλ και επηκολούθησε κολύμβημα 100 μέτρων, εις το οποίον τα παιδιά του Δεδέαγατς σαν αληθινά δελφίνια έσχιζαν την ελαφρώς ταραγμένη θάλασσα. Πρώτος ήρθε ο Π. Μαστράφης. 
Την διεύθυνσιν των αγώνων είχεν ο εφ. Υπολοχαγός και καθηγητής του Γυμνασίου κ. Λιονουδάκης, του οποίου είνε γνωσταί αι υπηρεσίαι προς την Πατρίδα εν Θράκη. 
Τα κορίτσια δεν έμειναν πίσω από τους νέους, αλλά με χάρι πολύ και σεμνότητα εχόρευσαν διαφόρους Ελληνικούς χορούς. Τον Καλαματιανό και τον Κρητικό έσυραν με ζηλευτή κορμοστασιά, που μας κατεγοήτευσαν όλους αι δίδες Ελένη Κατσούλη και Ιφ. Στρογγύλη. Τους χορούς εδίδαξε και διηύθυνε την εκτέλεσιν ο αρχηγός των προσκόπων Δεδέαγατς κ. Γ.Φίτσιος. 
Εξαφνα ακούσθηκε ο εθνικός μας ύμνος. Τον τραγουδούσαν τα Ελληνόπουλα του Δεδέαγατς. Μονομιάς εις όλα τα παιδιά μετεδόθη ακράτητος ο ενθουσιασμός. Αλλά και τα πρόσωπα των μεγάλων έλεγαν πολύ περισσότερα απ΄ότι το στόμα των μικρών. Πολλοί εδάκρυζαν χωρίς να το θέλουν.» (ΦΩΣ 18-6-1920)
 Ή ακόμα
«ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» ΜΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΟΡΤΗ 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 21.- Μετά οκταετή δουλείαν και εκπατρισμόν ηυτύχησε το Δεδέαγατς ν΄ακούση τα παιδιά του ψάλλοντα μελωδικότατα πατριωτικά άσματα κατά την σχολικήν εορτήν ήτις διεξήχθη σήμερον εις τας ευρυχώρους αιθούσας του Νηπιαγωγείου κειμένου είς τον περίβολον του Αγίου Νικολάου. 
Ο διδάσκαλος της Μουσικής κ. Σφίσιας εις ολίγους μήνας κατώρθωσε να εξασκήση τελείως τους μαθητάς της μικτής δημοτικής σχολής. Παρευρέθησαν ο Δήμαρχος κ. Αλτιναλμάζης, ο υποδιοικητής κ. Σνωκ, ο Θεοφιλέαστος Άγιος Αργυρουπόλεως Γερμανός, πλήθος γονέων και παρεπιδημούντων ξένων και πολλοί αξιωματικοί εν οις οι λοχαγοί κ. Ζαχαριάδης, Παπαηλίου, Τζενάκης, ο Μοίραρχος κ. Γαβριηλάκης, ο κ. Θεοφανόπουλος, ο κ. Χρηστιάκης ανώτερος υπάλληλος του υπουργείου των Εξωτερικών και ο κ. Κασιγόνης δημοσιογράφος. 
Τον πανηγυρικόν της ημέρας έπλεξεν ο Διευθυντής της σχολής κ. Σπανός εκθέσας τα της γενομένης εργασίας προς διοργάνωσιν της σχολής.Εις την εορτήν προσήλθε και ο Διευθυντής της εθνικής Τράπεζας κ. Καννέτσος μετά του προσωπικού, ο Λιμενάρχης κ. Κούμπελης ο τελώνης κ. Δενδρινός, ο Οικονομ. Έφορος κ. Βυζάντιος.Κατά την εορτήν απηγγέλθησαν ποιήματα και πατριωτικοί διάλογοι υπό μαθητών και μαθητριών. 
Κατά την εορτήν επίσης προσήλθον αι οικογένειαι Καννέτσου, Ματσίδη, Άσ…ιν (δυσανάγνωστο) και Λεφάκη.» (ΦΩΣ 22-6-1920)
Ύπατος Αρμοστής της ελεύθερης Θράκης ορίστηκε ο διπλωμάτης Αντώνιος Σαχτούρης, ο οποίος μαζί με πολλούς πολιτικούς υπαλλήλους, έφθασε με πλοίο στην πόλη μας στις 1 Ιουλίου 1920. Διαβάζουμε για την υποδοχή που του επεφύλαξαν οι αρχές και οι κάτοικοι της πόλης μας:
«Η ΥΠΟΔΟΧΗ ΤΟΥ κ.ΣΑΧΤΟΥΡΗ» 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ, 1 Ιουλίου (τηλ. Του απεσταλμένου συντάκτου μας).- Ο κ. Σαχτούρης μετά συνοδείας υπαλλήλων αφίκετο την 4μμ . Εις την προκυμαίαν υπεδέχθη αυτούς ο κ. Ζυμβρακάκης, ο επιτελάρχης κ. Καλογεράς, ο Διοικητής, ο Δήμαρχος και εν γένει αι αρχαί.Ο κ. Δήμαρχος προσεφώνησεν ευχηθείς το ως ευ παρέστη ... ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ» (ΕΜΠΡΟΣ, 2-7-1920)
Καθώς ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει ακόμα για την Ελλάδα η Χριστιανική Αδελφότητα των Νέων ιδρύει στην πόλη μας το «Σπίτι του Στρατιώτη» παρουσία μάλιστα εκπροσώπων της Αμερικανικής Αδελφότητας. Είναι η δεύτερη φορά μέσα σε 2 χρόνια που αμερικανική φιλανθρωπική οργάνωση έρχεται στην πόλη μας. Είχε προηγηθεί ο Αμερικάνικος Ερυθρός Σταυρός:
«ΑΠΟ ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝ. ΑΔΕΡΦΟΤΗΤΟΣ» ΣΕΜΝΗ ΤΕΛΕΤΗ ΕΝ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 
ΔΕΔΕ-ΑΓΑΤΣ 3 (ταχυδρομικώς). Η Χριστιανική Αδελφότης των Νέων, συνεχίζουσα τάς προσπαθείας της υπέρ του στρατεύματος, ίδρυσε και ενταύθα «Σπίτι του Στρατιώτου», ούτινος τα εγκαίνια ετελέσθησαν την 6ην απογευματινήν της χθες. Εις την σεμνήν τελετήν παρέστησαν ο Ύπατος Αρμοστής κ. Σαχτούρης, ο διοικητής της Στρατιάς Θράκης, Στρατηγός κ. Ζυμπρακάκης, ο Στρατηγός κ. Μαζαράκης, ο Γενικός Γραμματεύς της Υπάτης Αρμοστείας κ. Καραθεοδωρής, ο Επιτελάρχης της Στρατιάς Θράκης, συνταγματάρχης κ. Καλογεράς, οι Νομάρχαι Σαράντα Εκκλησιών και Ραιδεστού κ.κ. Νικολόπουλος και Παπαδάτος, ο Διοικητής Δεδέ-Αγατς κ. Σνωκ, ο Δήμαρχος κ. Αλτιναλμάζης, ο συνταγματάρχης κ. Ροδόπουλος, ο υπασπιστής του Διοικητού της Στρατιάς κ. Αθ.Στράγγας, ο ιδιαίτερος γραμματεύς του κ. Σαχτούρη κ. Κωνσταντόπουλος, ο υπασπιστής του στρατηγού Μαζαράκη κ. Ν. Μοσχονάς, ο κ. Σωτηρακόπουλος, ο αστυνομικός διευθυντής κ. Γαβριλάκης, ο επιτελης λοχαγός κ. Αδριανόπουλος, ο γυμνασιάρχης κ. Ζουμπουνάκης, οι ιατροί κ.κ. Βαλασίδης και Μπαλιάς, ο κ. Κουκουσέλης και πλείστοι αξιωματικοί. 
Μετά τον αγιασμόν τελεσθέντα υπό του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Αργυρουπόλεως κ. Γερμανού ο αντιπρόσωπος της Χριστιανικής Αδερφότητος των Νέων κ. Ουϊλιαμς ανέπτυξε το φιλάνθρωπον και χριστιανικόν έργον της αδερφότητος και τον σκοπόν του «Σπιτιού του Στρατιώτου». ... 
Ο Ύπατος Αρμοστής κ. Σαχτούρης, απαντών, εξέφρασε την ευγνωμοσύνην του ελληνικού στρατού και λαού προς την Χριστιανικήν Αδελφότητα, διά τας προσπαθείας της υπέρ του στρατεύματος. ... 
Ζητωκραυγαί υπέρ της Αμερικής και της Ελλάδος εκάλυψαν τους λόγους του κ.Αρμοστού, η μουσική της Στρατιάς επαιάνισε τους Εθνικούς ύμνους Αμερικής και Ελλάδος, μεθ΄ο είπεν ολίγα τινά ο τετιμημένος διοικητής της Στρατιάς Θράκης. ... (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 5-7-1920)
Η Ελλάδα αμέσως μετά την ενσωμάτωση της Δυτικής Θράκης προσπαθεί να δείξει ένα φιλικό πρόσωπο απέναντι στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης. Έτσι και στην πόλη μας το κράτος ανεγείρει ένα από τα δυο τζαμιά που κατέστρεψαν οι Βούλγαροι στον πρώτο βαλκανικό πόλεμο. Η είδηση προβάλλεται με πηχυαίους τίτλους φυσικά από το αθηναϊκό τύπο της εποχής:
«Η ΕΛΛΑΣ ΑΝΑΓΕΙΡΟΥΣΑ ΤΑ ΤΖΑΜΙΑ ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΚΑΤΕΣΤΡΕΨΑΝ ΟΙ ΒΟΥΛΓΑΡΟΙ» 
Η ΧΘΕΣΙΝΗ ΤΕΛΕΤΗ ΕΙΣ ΤΟ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ (ΤΗΛ/ΦΗΜΑ ΤΟΥ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟΥ ΣΥΝΤΑΚΤΟΥ ΜΑΣ) 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ, 9 Ιουλίου.- Εξαιρετικώς ιδιάζουσαν σημασίαν έλαβε σήμερον την 6ην μ.μ. η τελετή των εγκαινίων της ανοικοδομήσεως ενός των ενταύθα κατερειπωθέντων υπό των Βουλγάρων τζαμίων, υπό το οποίον το 1912 εύρον τον θάνατον 200 γυναικόπαιδα Τούρκων φεύγοντα την σφαγήν υπό εισβαλόντων απογόνων του Κρούμου. 
Κατόπιν προσκλήσεως της Μουσουλμανικής κοινότητος επί τόπου προσήλθον ο Ύπατος Αρμοστής κ. Σαχτούρης, ο στρατηγός κ Ζυμβρακάκης, ο επιτελάρχης, ο Δήμαρχος Δεδεαγατς, ο Γεν.γραμματεύς της αρμοστείας κ. Καραθεοδωρής, ο κ. Νικόπουλος των Πατριαρχείων και ο κ. Παπαδάτος, εξ ων ο πρώτος διηρμήνευσε τους εκφωνηθέντας λόγους. Επίσης προσήλθον οι αρχηγοί των εν τη Δυτ. Θράκη ετεροφύλων θρησκευμάτων, ηγουμένου του επισκόπου Αργυρουπόλεως κ. Γερμανού, όλων των υπαλλήλων της Αρμοστείας και των άλλων άρχων και των Αρμενίων αντιπροσώπων, καθώς και πλήθους κόσμου. Κατά εκατοντάδας προσήλθον οι Μουσουλμάνοι του Δεδεαγατς και των περιχώρων. Ανταποκριταί εφημερίδων εν οις και Άγγλος του «Εωθινού Ταχυδρόμου» κ. Χέριμαν.Ο αντιπρόεδρος της Μουσουλμανικής Κοινότητος Χαλίλ βέης λαμβάνει πρώτος τον λόγον και απευθυνόμενος προς τους παρισταμένους εξέφρασε την ευγνωμοσύνην της Μουσουλμανικής κοινότητος του Δεδεαγατς ... 
Η ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ ΤΟΥ Κ.ΣΑΧΤΟΥΡΗ 
Ο Ύπατος Αρμοστής κ. Σαχτούρης απαντών είς τους προσφωνήσαντας ηυχαρίστησεν αυτούς εξ ονόματος της Ελληνικής Κυβερνήσεως δι΄όσα είπεν ο Μουφτής υπέρ της Ελληνικής διοικήσεως και εδήλωσεν ότι τηρούσα αύτη τας υποσχέσεις τας οποίας έδωσεν, θα προσπαθήση να θεραπεύση πάσαν ανάγκην της τουρκικής κοινότητος. ... 
Ακολούθως ο Μουφτής πρό των ερειπίων του Τζαμίου ανέπεμψεν δέησιν υπέρ του κ.Βενιζέλου και του Στρατού, και του Ελληνικού κράτους, ανακροούσης της στρατιωτικής μουσικής διάφορα εμβατήρια. Προσεφέρθησαν αναψυκτικά, και οι επίσημοι συνοδευόμενοι υπό του προεδρείου της Μουσουλμανικής Κοινότητος μέχρι της πλατείας της ελευθερίας, απήλθον με τας αρίστας εντυπώσεις περί της εν των μέλλοντι συμβιώσεως των διαφόρων εν Θράκη στοιχείων. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ» (ΕΜΠΡΟΣ 10-7-1920)
Ενόψει των επιχειρήσεων της κατάληψης της Ανατολικής Θράκης από τον Ελληνικό στρατό ο τότε Βασιλιάς Αλέξανδρος επισκέπτεται στις 9 Ιουλίου του 1920 την πόλη μας, για να λάβει μέρος στις επιχειρήσεις αυτές.
Για την υποδοχή που του επεφύλαξαν οι αρχές και οι κάτοικοι της πόλης γράφτηκαν πολλές λεπτομέρειες στο τύπο της εποχής. Διαβάζουμε σχετικά:
«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗΝ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΕΙΣ ΤΟ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ, 9 (του ανταποκριτού μας).- Ο θρυλλικός «Aβέρωφ» ήταν σκιά υποστάσεως ακόμη, όταν η κωδονοκρουσία, ήρχισε, αι θυρίδες των καταστημάτων εκλείοντο, αι θύραι των οικιών ηνοίγοντο και οι δρόμοι επλημμύριζαν από πυκνήν συρροήν κόσμου πολυποικίλου και περιέργου. « Ο Βασιληάς έρχεται». Και όλοι βαδίζουν προς την θάλασσαν προς την αποβάθραν. Οι δρόμοι οι ευρείς και ωραίοι είνε καταστόλιστοι από αψίδες και σημαίας. Έμπροσθεν της αποβάθρας μεγάλη θριαμβευτική αψίς δεικνύει ωραίαν και θελκτικήν εμφάνισιν. Και η προ της αποβάθρας πλατεία πληρούται εντός ολίγου από άνδρας και γυναίκας με εστραμμένην την προσοχήν των εις το πέλαγος όπου εις μεγάλην απόστασιν εις απόστασιν τριών μιλίων αγκυροβολεί ο «Αβέρωφ». 
Μετ΄ολίγον ατμάκατος εκπορεύεται εκ του σκάφους και έρχεται εις την αποβάθραν. Επιβαίνουν διαγγελείς φέροντες την είδησιν ότι ο Βασιλεύς θα εξέλθη την 4ην ώραν. Βασιλεύει η απαγοήτευσις και ο κόσμος κυματοειδώς επανέρχεται, επιστρέφει εις τα ίδια, ίσα μετά τέσσαρας ώρας επανέλθη και επανακτήση τας θέσεις του διά το θέαμα.
Την 4ην ώραν ακριβώς η ατμάκατος με το Βασιλικόν έμβλημα σχίζει τα κύματα. Ο κόσμος συνωθείται περί την εξέδραν. Έρχονται οι επίσημοι. Ο ύπατος Αρμοστής κ. Σαχτούρης μετά του προσωπικού του, ο Αντιστράτηγος κ. Ζυμβρακάκης μετά του επιτελείου του, ο Πολιτικός Διοικητής κ. Σνωκ μετά του προσωπικού της Διοικήσεως, ο Δήμαρχος κ. Αλτιναλμάζης, αντιπρόσωποι όλων των Κοινοτήτων και αντιπρόσωποι του εμπορικού κόσμου και των Συντεχνιών. Κατά την προσέγγισιν της ατμακάτου ο κ. Σαχτούρης, ο κ. Ζυμβρακάκης, ο κ. Σνωκ και ο Δήμαρχος αποχωρίζονται των λοιπών και μεταβαίνουσιν εις τον άκρον του προβλήτος όπως δώσουν τον πρώτον χαιρετισμόν. Ο κ. Αρμοστής συνιστά τους πολιτικούς υπαλλήλους και κατόπιν εις την βάσιν του προβλήτος ο Δήμαρχος προσφωνεί την Α.Μεγαλειότητα. ... 
«Τα αυτοκίνητα βαδίζουσιν ηρέμα προς τον σκοπόν του να παρακολουθούνται υπό του πλήθους το οποίον ζητωκραυγάζει. Έμπροσθεν της Μητροπόλεως αναμένει ο επίσκοπος ενδεδυμένος την μεγάλην στολήν μετά του κλήρου και υποδέχεται τον βασιλέα, οδηγών Αυτόν μέχρι του μητροπολιτικού θρόνου. Αι αρχαί λαμβάνουν τας θέσεις των και άρχεται η δοξολογία.
Έξωθεν της Μητροπόλεως είνε συγκεντρωμένη όλη η πόλις. Εις την έξοδον του Βασιλέως και υπό τους ήχους της μουσικής παιανιζούσης τον εθνικόν ύμνον, το πλήθος εκσπά εις φρενητιώδεις ζητωκραυγάς, συνωθείται, πιέζεται, ίνα ιδή εκ του πλησίον τον νεαρόν βλαστόν τον φέροντα το όνομα του Μεγάλου Στρατηλάτου. Η δεξίωσις γίνεται εις το Μητροπολιτικόν μέγαρον. Συνιστώσται εις την Α.Μεγαλειότητα οι αντιπρόσωποι των Κοινοτήτων, οι επιφανείς και οι πρόκριτοι και όλος ο υπαλληλικός κόσμος. Εκ στόματος όλων ο Βασιλεύς ακούει ευχαριστήσεις διά την Διοίκησιν διά τον στρατόν, διά την αμερόληπτον και δικαίαν στάσιν των αρχών. Αι ξέναι Κοινότητες προεξαρχούσης της Μουσουλμανικής, υπερθεματίζουσιν εις επαίνους και εγκώμια διά την επικρατούσαν θαυμασίαν διοίκησιν, την ασφάλειαν και την τάξιν. Ο ύπατος αρμοστής κ.Σαχτούρης διαβιβάζει τας απαντήσεις του Βασιλέως, τας ενθαρρυντικάς διά το μέλλον, οπότε εν καταστάσει ηρεμωτέρα και τακτικωτέρα η Κυβέρνησις θα επιληφθή ζωτικώτερον του συστήματος της Διοικήσεως και θέλει επεκτείνη την μέριμνά της επί ζητημάτων σοβαρωτάτων και εξυπηρετικών όλων των αναγκών του τόπου. 
Μετά την δεξίωσιν η Α.Μ. μετέβη δι΄αυτοκινήτου μέχρι Μάκρης προς επισκόπησιν της ερειπωμένης κωμοπόλεως, της οποίας αι κρημνισμέναι οικίαι χρησιμεύουν ως διαλαληταί της διελθούσης βαρβαρικής λαίλαπος.
Την επομένην ο Βασιλεύς δι΄εκτάκτου αμαξοστοιχίας, μετέβη εις Γκιουμουλτζίναν, επέστρεψε δε το εσπέρας δι΄αυτοκινήτου και παρέστη εις γεύμα δοθέν προς τιμήν Αυτού υπό του υπάτου Αρμοστού κ. Σαχτούρη εις ο παρεκάθησαν άπασαι αι Στρατιωτικαί και Πολιτικαί Αρχαί. Η Α.Μ. προτίθεται να παρακολούθηση τας επιχειρήσεις της Ανατ. Θράκης, επιθυμών, ίνα δια της παρουσίας του αυξάνη την δύναμιν και το μένος του Στρατού Του.» (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ της 12-7-1920)
«Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ Δ.ΘΡΑΚΗΝ» (ΤΗΛ/ΜΑ ΤΟΥ ΑΠΕΣΤΑΛΜΕΝΟΥ ΜΑΣ) 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ, 10 Ιουλίου.- Ο Βασιλεύς επανήλθε την εσπέραν εκ Γκιουμουλτζίνης, όπου έτυχεν ενθουσιώδους υποδοχής και παρεκάθησεν εις γεύμα μετά του κ.Ζυμβρακάκη. ... 
Εις το Δεδεαγάτς ετίμησε το δείπνον το εσπέρας το παρατεθέν υπό του κ. Σαχτούρη και του κ.Ζυμβρακάκη εν τω κήπω του «Πανελληνίου» σημαιοστολίστου και απλέτως φωτιζομένου υπό του ηλεκτρικού. Παρεκάθησαν εις το γεύμα ο κ. Ζυμβρακάκης, ο κ. Κόρακας, οι υπασπισταί του Βασιλέως, οι κυβερνήται του «Αβέρωφ» και του «Πάνθηρος», ο επιτελάρχης κ. Καλογεράς, ο Σ. Επίσκοπος, το ανώτερον προσωπικόν της Αρμοστείας και αι Αρχαί της πόλεως. Πλήθος λαού εις την πλατείαν παρηκολούθησε το γεύμα ενθουσιώδες. Ο κ. Σαχτούρης προέπιεν εις υγείαν του Βασιλέως. 
Το γεύμα παρετάθη μέχρι της ενδεκάτης. Μεθ΄ό ο Βασιλεύς επανήλθεν επί του «Αβέρωφ». Αύριον αναχωρεί εις το μέτωπον. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ» (ΕΜΠΡΟΣ 11-7-1920)
Πράγματι την επομένη ο Αλέξανδρος ξεκίνησε σιδηροδρομικώς για την Αδριανούπολη, η οποία εκείνη την ημέρα κατελήφθη άνευ αντιστάσεως από τον Ελληνικό στρατό.
Στην πόλη μας μετά το εορταστικό κλίμα των πρώτων μηνών διαφαίνονται και τα πρώτα μαύρα σύννεφα. Συγκεκριμένα οι ναυτικοί της πόλης διαμαρτύρονται για τη συμπεριφορά του τότε Λιμενάρχη:
«ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΔΕΔΕ-ΑΓΑΤΣ»ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΟΥΝ ΤΟΝ ΛΙΜΕΝΑΡΧΗΝ 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 29 (ιδ.τηλ.αρ.530).- Ο ενταύθα νομάρχης (σ.σ.Λιμενάρχης) Κουρεμπέλης, συλλαβών χθες δύο μέλη του ναυτικού Σωματείου μας, επιφορτισθέντα υπό της ολομελείας τα της εισπράξεως των εκφορτωτικών και της επιβλέψεως της κινήσεως των ιστιοφόρων, έρριψεν αυτά εντός του υπογείου του λιμεναρχείου επί τω λόγω ότι τα νεοεκλεγέντα πρόσωπα δεν ήσαν της αρεσκειάς του. Διαμαρτυρόμενοι εντόνως διά την πρωτάκουστον στάσιν του εν λόγω λιμενάρχου Κουρεμπέλη, του οποίου η διαγωγή από της αφίξεως του εν τη ελευθέρα Θράκη έδωκε λαβήν ατυχώς εις πλείστας όσας παρεξηγήσεις, παρακαλούμεν εν ονόματι των καταπιεζομένων ελευθεριών μας, όπως υψώσητε φωνήν διαμαρτυρίας. 
Άπαντες οι ναυτικοί του λιμένος Δεδεαγάτς: Ανδρέας Αντωνίου, Ιάκωβος Αυγερινός, Στέφανος Πεταλίτσας, Ιωάννης Δαλαβέρας, Η. Τσάκωνας, Αθανάσιος Ζαρκάδης, Αλ. Κιορτίλου, Α. Ιωάννου, Π. Μακρής, Ν. Μανασίδης, Ι. Κουργούκης, Δ. Ιωάννου, Μ. Κατσολής, Μ. Παλαιολόγου, Α. Ρήγας, Ν. Σουλανάκης, Γ. Φουκαράς, Σ. Διαμαντής, Μ. Κουτσοπίνης, Κ. Καραμάρης, Α. Κουνύπης, Π. Μακαρατζής, Β. Κωνσταντινου, Α. Τζοναβάρης, Γ. Κοκάρης, Ευαγγ. Τσάης, Δ. Κωσίχης, Σ. Μπαλούκας, Ι. Καραμαίος, Χρ. Βαγιαντάρη, Α. Ποδάρης και όλη η Συντεχνία.» (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 30-7-1920)
Το λιμάνι ευνοεί το εμπόριο που αρχίζει σιγά σιγά να αναπτύσσεται και έμποροι από πολλά μέρη της Ελλάδος ιδρύουν υποκαταστήματα στην πόλη μας ενώ αποφασίζεται και η ίδρυση Εμπορικού Συλλόγου:
«ΟΙ ΕΜΠΟΡΟΙ ΜΑΣ ΕΙΣ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ» Η ΙΔΡΥΣΙΣ ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ 
ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 9 (ιδ.τηλ.) Επί τη αφίξει των αντιπροσώπων του Εμπορικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης εγένετο συγκέντρωσις των εμπόρων εις την αίθουσαν του ξενοδοχείου «Αμερικής». 
Ο κ. Σνώκ υποδιοικητής εισηγούμενος τον σκοπόν της συνελεύσεως ετόνισεν ότι αι αρχαί είνε πρόθυμοι να παράσχουν πάσαν ευκολίαν προς αποκατάστασιν της προτέρας οικονομικής ευεξίας πόλεως. Ο κ. Δήμαρχος κ. Αλτιναλμάζης λαβόν τον λόγον ηυχαρίστησε δι΄ολίγων τους εμπόρους θεσ/νίκης τους αποστείλαντας επιτροπήν προς σύσφιγξιν των παλαιών οικονομικών σχέσεων μεταξύ Θράκης και Θεσ/νικης. Επίσης ωμίλησαν και άλλοι πολλοί. Κατά την συνεδρίασιν ετονίσθη η ανάγκη της αμέσου και πλήρους τελωνειακής αφομοιώσεως, κατασκευής λιμενικών έργων και τελωνειακών αποθηκών. Επίσης να γίνουν ενέργειαι διά την υποβίβασιν των μεταφορικών των σιδηροδρόμων και την παροχήν τραπεζικών ευκολιών. Απεφασίσθη δε η ίδρυσις εμπορικού συλλόγου. Η επιτροπή ανεχώρησε χθές δια την Αδριανούπολιν.» (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 10-9-1920)
Κάπως έτσι λοιπόν κύλησαν οι πρώτοι μήνες μετά την 14η Μαΐου 1920. Το πρώτο κεφάλαιο της νεώτερης ιστορίας της πόλης μας είχε γραφτεί. Όμως η ιστορία συνεχίζεται και ακολουθούν πολλά ακόμα κεφάλαια.

Πέτρος Γ. Αλεπάκος
Δικηγόρος – ιστορικός ερευνητής

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. Αρχείο εφημερίδων «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ», «ΕΜΠΡΟΣ» , «ΦΩΣ» και «ΣΚΡΙΠ».
2. 
ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΚΥΡΙΕΡΗ-ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ & ΣΙΑ (έκδοση 1921-Αθήναι)
Φωτοαρχείο : Γεωργίου Π. Αλεπάκου

Δευτέρα, 24 Ιουνίου 2019

Πώς φθάσαμε στη 14η Μαΐου 1920

Η Ενσωμάτωση της Αλεξανδρούπολης στην μητέρα Πατρίδα

Ο Ελληνικός Στρατός είχε τον έλεγχο της πόλης μια βδομάδα νωρίτερα


(Φύλλο 16423 Μάιος 2019 της εφημερίδας ‘ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΡΑΚΗ’)
Η Συνθήκη του Νεϊγύ (Neuilly sur Seine - 14/27.11.1919) δεν ικανοποίησε κάποια από τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις. Ειδικά το θρακικό ζήτημα παρέμενε ανοιχτό και εξαρτώμενο όχι μόνο από τη δράση τής ελληνικής διπλωματίας αλλά κυρίως από τις ικανότητες και τον τρόπο συμπεριφοράς τού ελληνικού στρατού και τής ελληνικής διοίκησης στη Διασυμμαχική Θράκη.
Ο στρατηγός Charpy, Αρμοστής της Δυτικής Θράκης , βασιζόμενος σε σχέδιο του Χ. Βαμβακά κυβερνητικού εκπροσώπου της Ελλάδος με ειδικό διάταγμα υπ αρθ.8 της 21-12-1919 διαίρεσε τη Δυτική Θράκη σε τρία τμήματα (κύκλους) της Ξάνθης, της Κομοτηνής και του Κaragatch και έξι υποδιοικήσεις μεταξύ των οποίων της Αλεξανδρούπολης (τότε Dedeagatch).
Στρατιωτικός διοικητής του Dedeagatch ορίστηκε ο ταγματάρχης C. Faure (Φωρ) πολιτικός διοικητής ο M. Σιώτης και πολιτικός υποδιοικητής ο Χατζη Σαφέτ μπέης.
Παράλληλα με την εγκατάσταση των συμμαχικών δυνάμεων άνοιξε ο δρόμος για την επιστροφή Ελλήνων προσφύγων της Θράκης που είχαν εκδιωχθεί από του Βουλγάρους. Έτσι ατμόπλοια έφερναν πρόσφυγες του Dedeagatch αλλά και του Σουφλίου, Διδυμοτείχου και Κaragatch. Στις 11 Νοεμβρίου 1919 ο διπλωμάτης Αθ Χαλκιόπουλος τηλεγραφούσε ότι στο Dedeagatch επέστρεψαν 1070 άτομα. Μάλιστα η «εφημερίς των Βαλκανίων» έγραφε στις 12.11.1919 από τη Θεσσαλονίκη
«Την 4ην τρέχοντος απεβιβάσθησαν ενταύθα (Dedeagatch) οι διαμετακομισθέντες δια του ατμοπλοίου Πηνειός πρόσφυγες. Ιδιαιτέρα αμαξοστοιχία ανέμενεν η οποία μετέφερε τους πρόσφυγας, τους προοριζομένους δια το Σουφλί, Διδυμότειχον και Καραγατς. Εκ του ατμοπλοίου Πηνειος εξεφορτώθησαν και τρόφιμα. Χθες οι Βούλγαροι παρέδωσαν τον μητροπολητικόν ναόν του Αγίου Νικολάου όπου ετελέσθη δοξολογια,εκφωνήσαντος τον πανηγυρικόν του τοποτηρητού Νεοφύτου. Τη νύκτα της 4ης τρέχοντος απέπλευσε η Λόγχη μεταφέρουσα πεντήκοντα πρόσφυγας της Σαμοθράκης.»
Όμως αυτή η παλιννόστηση δεν ήταν χωρίς εμπόδια και δυσχέρειες. Ο Βούλγαρος ιατρός που εκτελούσε χρέη υγειονομικού ιατρού στο Dedeagatch επέστρεφε ατμόπλοια που έφερναν πρόσφυγες με το πρόσχημα ότι επειδή υπήρχε επιδημία πανώλης στην Ελλάδα να μην μεταδοθεί στη Γαλλοκρατούμενη ζώνη και για το λόγο αυτό ο Χ. Βαμβακάς ζήτησε από το Γάλλο στρατηγό την αντικατάσταση του από Έλληνα ιατρό έστειλε δε έκθεση στο Υπουργείο Εξωτερικών με την οποία ζητούσε την εγκατάσταση υπηρεσιών του Ερυθρού Σταυρού. Χαρακτηριστικά για το κλίμα της εποχής είναι όσα γράφει ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Ν. Κοίδης σε μια αναφορά του προς τον Χ. Βαμβακά στις 28.12.1919:
«Παρόλην την αθρόαν παλιννόστησιν των ημετέρων οι Βούλγαροι επανακτώσι το ηθικόν των … και δεν αρκεί μόνον αυτό αλλά συν τω χρόνω επανέρχονται Βούλγαροι κάτοικοι και ξένοι εκ Παλαιάς Βουλγαρίας, οιτινες είχον φύγει προ καιρού. Εξακολουθεί δε μία συστηματική εργασία προς εγκατάστασιν αυτών ενταύθα … Επίσης ενεργείται εν ισχυρόν «μποϋκοτάζ» εναντίον των ημετέρων. Προ ημερών ο ιερεύς της βουλγαρικής παροικίας, γνωστός τύπος κομιτατζή, διεκήρυττεν εν τη εκκλησία ότι πρέπει να μη πωλήσωσι ούτε κρέας, ούτε κάρβουνα, απολύτως τίποτα εις τους Έλληνας … Ούτω δε επέτυχον ν’αφήσωσιν άνευ κρέατος τους Έλληνας κατά τας ημέρας των Χριστουγέννων.»
Σε τηλεγράφημα του, ο Χ. Βαμβακάς προς τον Υπουργό Εξωτερικών Ν. Πολίτη στις 23.1.1920 γράφει μεταξύ άλλων ότι έφθασαν από τη Σόφια στο Dedeagatch τέσσερις Βούλγαροι γεωμέτρες και ένας μηχανικός για την κατασκευή βουλγαρικών κατοικιών στο Dedeagatch. Ακόμη ο πολιτικός διοικητής κατήγγειλε στον X.Βαμβακά οτι οι υπάλληλοι του ταχυδρομείου, προφανώς Βούλγαροι, αχρήστευαν τα τηλεγραφήματα και τις επιστολές που απευθύνονταν προς Έλληνες εμπόρους και την Εθνική Τράπεζα.
Εντωμεταξύ μετά τη Συνθήκη του Νεϊγύ οι ΗΠΑ, η στάση των οποίων ήταν η κύρια αιτία που δεν δόθηκε με τη Συνθήκη αυτή, η Δυτική Θράκη στην Ελλάδα, αποσύρθηκαν από το προσκήνιο επιστρέφοντας στην πολιτική τού απομονωτισμού.
Ο Πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας (David Lloyd George), της Γαλίας (Alexandre Millerand), της Ιταλίας Bκaι ο Ιάπωνας Πρεσβευτής Keishirō Matsui συναντήθηκαν στη Villa Devachan στο Σαν Ρεμο (Sanremo) της Ιταλίας (19 έως 26 Απριλίου 1920).
Ο Γάλλος Πρωθυπουργός ζήτησε την απόσυρση των γαλλικών στρατευμάτων από τη Δυτική Θράκη επικαλούμενος τις στρατιωτικές ανάγκες πού δημιουργούσαν οι διεξαγόμενες επιχειρήσεις εναντίον τού Κεμάλ στην Κιλικία. Η Διάσκεψη, παρά τούς αρχικούς δισταγμούς πού εξέφρασαν ορισμένα μέλη της εξαιτίας τού φόβου επανάληψης ανάλογων επεισοδίων με αυτά τής Σμύρνης, αποφάσισε την προώθηση των ελληνικών στρατευμάτων και την κατάληψη τής Δυτικής και στη συνέχεια τής Ανατολικής Θράκης «έξ ονόματος» των Συμμάχων.
Το προηγούμενο τής Σμύρνης εξακολουθούσε να απασχολεί τίς ελληνικές δυνάμεις. Ό Βενιζέλος, σε τηλεγράφημα πού έστειλε για να διατάξει την επίταξη πλοίων με στόχο τη μεταφορά των ελληνικών στρατευμάτων για την κατάληψη τής Δυτικής Θράκης, ανέφερε ότι «άμεσος άπό τούδε κατάληψις Θράκης δέν άπεφασίσθη είσέτι φίλων ήμών φοβουμένων μή συμβούσιν ανάλογα των εν Σμύρνη και δυσχεράνωσι θέσιν μας προ υπογραφής Συνθήκης» (τηλεγράφημα Βενιζέλου προς Υπουργείο Εξωτερικών 14-27/4/1920)
Ο Στρατηγός Εμμ. Ζυμβρακάκης διοικητής του σώματος στρατού Εθνικής αμύνης που ανέλαβε την κατάληψη της Θράκης , τηλεγράφησε στον Βαμβακα να παρακαλέσει τον Charpy να μεριμνήσει ώστε οι συρμοί της Εταιρίας Σιδηροδρόμων Dedeagatch - Κων/πολεως να συνεχίσουν τις μεταφορές εμπορευμάτων προς Διδυμότειχο, ενώ στις 4 Μαΐου 1920 όταν πληροφορήθηκε ότι οι Γαλλικές δυνάμεις εγκατέλειψαν το αεροδρόμιο του Dedeagatch, διέταξε το σύνταγμα Ξάνθης να αποστείλει ισάριθμη στρατιωτική δύναμη για την κατάληψη του αεροδρομίου που βρισκόταν πίσω από το Α’ Σχολείο στην περιοχή της Αγίας Κυριακής. Παράλληλα ο Χ. Βαμβακάς έδωσε εντολή στο μηχανικό Παπαλεονάρδο να επισκευάσει και επιδιορθώσει την αποβάθρα στο λιμάνι του Dedeagatch ώστε να μπορεί να αντέξει ακόμα και αυτοκίνητα.
Στην εφημερίδα «ΦΩΣ» της Θεσσαλονίκης, στις 17-5-1920 δημοσιεύθηκε ένα άρθρο που υπογράφει κάποιος Σ. Χριστοδούλου και αναφέρεται στις εντυπώσεις του που επισκέφτηκε την πόλη μας την παραμονή της 14ης Μαΐου 1920! Η ατμόσφαιρα είναι ηλεκτρισμένη, ο στρατός έτοιμος να καταλάβει τη Δυτική Θράκη και οι κάτοικοι της με αγωνία αναμένουν τον ερχομό του στρατού :
«ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΤΑΞΕΙΔΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ-ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ: Φεύγουμε απ΄τη Θεσσαλονίκη με το εξπρές στας 7 το βράδυ και φθάνουμε στη Ξάνθη στας 5 το πρωί. Το ταξείδι μας ήτο ευχάριστο.Στη Ξάνθη μείναμε περίπου 2 ώρας για την επιθεώρηση των διαβατηρίων.Ο Σταθμός είναι γεμάτος από οικογενείας ρακενδύτους, αίτινες ανέμενον την άφιξιν του τραίνου μας ... Ερωτώμεν παρατυχόντα υπάλληλον τι ήσαν ούτοι, μας απήντησεν εις παρεφθαρμένην ελληνικήν ότι ήσαν οικογένειαι βουλγαρικαί των γύρω χωρίων αίτινες κατά την ομολογία των έφευγον από τον ... ελληνικόν ζυγόν.Άμα τελείωσε η αποβίβασις των, φεύγομεν προς το Δεδεαγατς. Μεσ΄το τραίνο συναντούμεν μίαν βουλγαρικήν οικογένειαν, ήτις ωμιλούσε κάλλιστα την Ελληνικήν, εις ερώτησιν μας δε που πηγαίνουν ο ανήρ μας απήντησεν ότι τυγχάνει δημόσιος υπάλληλος και κατ΄αναγκην φεύγει κατόπιν ανωτέρας διαταγής της Κυβερνήσεως του. Ερωτώμεν αυτόν διατί τόσοι πρόσφυγες φεύγουν ενώ γνωρίζουν κάλλιστα ότι οι Έλληνες ουδέποτε υπήρξαν βάρβαροι προς τους εχθρούς των, ούτος με σιγανήν φωνήν μου είπε συνιστών με μυστικότητα ότι κατά τας τελευταίας ημέρας, ένα βουλγαρικό κομιτάτο περιέρχεται όλα τα χωριά που κατοικούν Βούλγαροι και τους παρωτρύνει να φύγουν για τη Βουλγαρία όπου τους περιμένουν εκεί και θα εύρουν ... καλυτέραν τύχην και θα έχωσιν όλα τα ... καλά, εν περιπτώσει δε αρνήσεως των τους φοβερίζουν ότι όσοι θα μείνουν υπό ελληνικόν καθεστώς θα κακοποιηθούν και θα ανατινάξωσι τα σπήτια των οι κομιτατζήδες που μένουν στα βουνά και περιμένουν.Περνούμε αλληλοδιαδόχως όλους τους σταθμούς είς του οποίους το αυτό οικτρό θέαμα παρουσιάζουν παντού ρακένδυτοι και εις ελεεινήν κατάστασιν πρόσφυγες. Βούλγαροι περιμένουν την άφιξιν του τραίνου, σ΄όλους τους Σταθμούς μέχρι του Ναρλίκιοϊ, τους δρόμους και τα βουνά πλημμυρίζουν τα Ελληνικά στρατεύματα.Ο Σιδηροδρομικός Σταθμός του Ναρλίκιοϊ, είνε ο τελευταίος Σταθμός που κατέχουν τα Ελληνικά στρατεύματα και η συγκέντρωσις των Μεραρχιών των προοριζομένων διά την κατάληψιν της Θράκης. Μεγάλαι προετοιμασίαι διά την προέλασιν στέλονται διαταγαι δεξια και αριστερά.Μόλις η αμαξοστοιχία μας εισέρχεται εις τον Σταθμόν, κατέρχεται ο Στρατηγός κ.Ζυμβρακάκης μετά του Επιτελείου του, και των αξιωματικών της Χωροφυλακής και των προοριζομένων διά την φρούρησιν των καταλαμβανομένων εδαφών. Η εμφάνισις του κ.Ζυμβρακάκη χαιρετίζεται διά ζητωκραυγών υπό της ... μεραρχίας ήτις ζητωκραυγάζει υπέρ της Ελλάδος και του Στρατηγού, μέσα δε εις αυτόν τον δαίδαλον των φωνών μια φωνή ακούεται.Και στη Πόλι Στρατηγέ μου, άλλο πανδαιμόνιον, ο Στρατηγός χαμογελά και ευχαριστεί τους άνδρας διά Στρατιωτικού χαιρετισμού.Φεύγομεν διηρχόμεθα αλληλοδιαδόχως τους Σταθμούς, Γκιουμουλτζίνας, Δεμιρμπεϊλή, Κιουσέμετσικ, Τσιρκάκιοϊ, Βάνδομα και φθάνουμε στο Δεδεαγατς το βράδυ στας 7 1)2 στας 13 του μηνός.Στο δρόμο μας δεν συναντώμεν ψυχή εκτός από μερικούς Σενεγαλέζους που φυλάγουν τας γεφύρας, άπαντες οι Σταθμοί έχουν εγκαταλειφθή από τους Βουλγάρους Σιδηροδρομικούς, για την αυτή αιτίαν του φόβου της κακοποιήσεως των υπό των ... κομιτατζήδων, στους σταθμούς, άλλοι πρόσφυγες περιμένουν, φωναί απειλαί ύβρεις και από όλα αυτά μια φράση ακούεται πάντοτε.Γκρίνσκι ίντεν ούτρε-δηλαδή οι Έλληνες έρχονται αύριον.Στο τραίνο μας έχουν προστεθή περί τα 15 φορτηγά βαγόνια διά να επαρκέσουν για την μεταφορά των προσφύγων.Φθάνουμαι στο Δεδεαγατς στο σταθμό συναντούμεν ένα όμιλον από καμμιά δεκαπενταρια άτομα, τους πλησιάζουμεν και τους ερωτώμεν πόσο απέχει η πόλις, αφού δέ μας επληροφόρησεν εις καθαιροτάτην Ελληνικήν, ένας από αυτούς μας ερωτά φοβισμένα εάν είμεθα Ελληνες, εις καταφατίκην μας απάντησιν πλησιάζει περισσοτέρον και πιο σιγανά μας λέγει.Ξεύρετε πότε έρχονται οι δικοί μας;Του απαντώ ότι αύριον εξάπαντος ο Ελληνικός στρατός θα καταλάβη όλην την περιοχήν του Δεδεαγατς.Μόλις ακούει αυτή τη φράσι με κυτάζει καλύτερα θέλων φαίνεται και εκ της όψεως μου να βεβαιωθή καλλίτερα εάν είναι αλήθεια, και αίφνης ωσάν να ηλεκτρίσθη τρέχει εις την παρέα του και με δυο λόγια που τους είπε ήρχισαν όλοι να φιλιούνται και δρομαίως έφυγον προς το Δεδέαγατς να προετοιμασθούν όπως μας είπον δια την υποδοχήν του Στρατού μας. Σ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ»
Έτσι φθάσαμε στις 5 το πρωί της 14ης Μαίου 1920 όταν πέντε ατμόπλοια κατέπλευσαν στο λιμάνι του Dedeagatch μεταφέροντας το 15ο σύνταγμα της Μεραρχίας Ξάνθης. Αμέσως αποβιβάσθηκε ο Επιτελάρχης της Μεραρχίας Υποστράτηγος Κ. Μαζαράκης για να συναντηθεί με το Γάλλο διοικητή της πόλεως ταγματάρχη C. Faure και να κανονίσει περί των λεπτομερειών της καταλήψεως.
Εν συνεχεία άρχισε η αποβίβαση των τμημάτων και η εκφόρτωση του υλικού.
Την επόμενη τελέσθηκε δοξολογία και εγένετο η τελετή υποστολής της Γαλλικής σημαίας και ανύψωσης της Ελληνικής στο σημερινό Ταχυδρομείο που τότε ήταν έδρα της Διασυμμαχικής Διοίκησης.
Ας δούμε ποιο ήταν το επίσημο ανακοινωθέν του στρατού όπως δημοσιεύτηκε σε δυο Ελληνικές εφημερίδες της εποχής:
«ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ» ΧΑΡΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ!Η ΓΚΙΟΥΜΟΥΛΤΖΙΝΑ ΚΑΙ ΤΟ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ ΚΑΤΕΛΗΦΘΗΣΑΝ: ΘΕΣ/ΝΙΚΗ μεσημβρία Πέμπτης (τηλεφώνημα του ανταποκριτού μας) Επίσημον ανακοινωθέν του Γεν.Στρατηγείου αγγέλλει τα εξής :«Από πρωίας σήμερον ήρχισεν η προέλασις του στρατού μας εκ του τριγώνου της Ξάνθης προς κατάληψιν της Γκιουμουλτζίνας, ήτις ήδη θα έχη συντελεσθή.Το αυτό επίσημον ανακοινωθέν του Στρατηγείου αγγέλλει, ότι το Δεδεαγάτς κατελήφθη την 6ην πρωινήν ώραν δι΄αποβάσεως των στρατευμάτων μας.Εις τον στρατόν μας έγινεν ενθουσιώδης υποδοχή εκ μέρους των Ελλήνων και Τούρκων κατοίκων.Οι Γάλλοι παρέσχον μεγάλας ευκολίας εις τον στρατόν μας κατά την απόβασιν και κατά την κατάληψιν της πόλεως.Επί τη επισήμω αναγγελία του ευφροσύνου γεγονότος συνεκροτήθη ογκώδης διαδήλωσις υπό του ενθουσιώντος λαού ενταύθα.Η πόλις πανηγυρίζει. Οι κώδωνες όλων των ναών σημαίνουν χαρμοσύνως.Ως είναι φυσικόν ο στρατός μας προελαύνει.» (ΕΘΝΟΣ 14-5-1920)
Και το εξής:
«Η ΚΑΤΑΛΗΨΙΣ ΤΟΥ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ»
Έτερον τηλεγράφημα εκ Θεσσαλονίκης αγγέλει, ότι ολίγον μ.μ. εξεδόθη υπό του Αρχηγείου του Στρατού της Θράκης και νεώτερον ανακοινωθέν αγγέλλον την κατάληψιν του Δεδεαγάτς, έχον ούτω :«Η πόλις του Δεδεαγάτς κατελήφθη την 6 πρωινήν σήμερον δι΄αποβάσεως τμημάτων του Στρατού μας.«Ουδέν απολύτως επεισόδιον εσημειώθη, δεν ερρίφθη δε ουδέ εις πυροβολισμός. Ο ενθουσιασμός σύμπαντος του πληθυσμού της πόλεως είνε απερίγραπτος. Έλληνες και Τούρκοι υποδέχονται μετά χαράς τον στρατόν μας, εκδηλούντες την ανακούφισιν των και εκφράζοντες την πεποίθησιν των περί της εξασφαλίσεως της ευημερίας των υπό την Ελληνικήν διοίκησιν.«Οι Γάλλοι παρέσχον πάσαν δυνατήν ευκολίαν διά την απόβασιν των Ελληνικών στρατευμάτων και την κατάληψιν της πόλεως.»Μετά την κατάληψιν του Δεδεαγάτς ισχυρά τμήματα ήρχισαν προχωρούντα προς βορράν προς κατάληψιν του Φερετζικ, του Σουφλίου, του Διδυμοτείχου και άλλων σημείων ΒΑ.» (ΕΣΤΙΑ 15-5-1920)
Ένας φρέσκος άνεμος ελευθερίας έπνεε στην πόλη. Το όνειρο των Ελλήνων κατοίκων αυτής γινόταν πραγματικότητα και άρχιζε μια νέα σελίδα στην ιστορία της.-

Πέτρος Γ. Αλεπάκος
Δικηγόρος – ιστορικός ερευνητής

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. Εφημερίδες «ΦΩΣ», «ΈΘΝΟΣ», «ΕΣΤΙΑ»
2. θρακικός Αγώνας 1912-1920, Πέτρου Γεωργαντζή
3. ΘΡΑΚΗ, Αθ. Καραθανάση
4. ΘΡΑΚΗ μορφές και γεγονότα 1902-1922 Κ. Παπαθανάση-Μουσιοπούλου
5. ΓΙΩΡΓΟΣ Ξ. ΚΑΛΑΝΤΖΗΣ Η ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΤΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΣΥΜΜΑΧΙΚΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΟ 1919
Φωτοαρχείο : Γεωργίου Π. Αλεπάκου

Τετάρτη, 19 Ιουνίου 2019

ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ: Μια Ελληνική πόλη με τουρκικό όνομα

Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΤΟΥ ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ (ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ) 

ΗΤΑΝ Η ΠΡΩΤΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΜΑΣ

(Φύλλο 16402 Απρίλιος 2019 της εφημερίδας ‘ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΡΑΚΗ’)

Η επιλογή της Αλεξανδρούπολης (Dedeagac ή Dedeaghadje ή Dedeagh ή Dédéagatch) από την εταιρία του Βαρόνου Χίρς (Maurice de Hirsch), που ανέλαβε στα πλαίσια της κατασκευής του σιδηροδρομικού δικτύου μεταξύ Κωνσταντινούπολης-Βιέννης, την υποχρέωση κατασκευής εμπορικού λιμανιού στα θρακικά παράλια, στο οποίο θα έφτανε μια διακλάδωση της γραμμής, έφερε και τους πρώτους κατοίκους, κυρίως Έλληνες, που δημιούργησαν έναν μικρό οικισμό.
«Το λιμάνι του DEDEAGATCH τη 10ετια 1870.»
Μεταξύ των πρώτων οικιστών της Αλεξανδρουπόλεως διαβάζουμε στο «ΛΕΥΚΩΜΑ ΘΡΑΚΗΣ-ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 1932» ότι ήταν
«oι Ιωάννης και Κων/τίνος Φιμερέλλης, Στέφανος Έτέκ, Πέτρος Καλαφάτης, Όνορέ Βενάτσα, Άτίλι Βοναπάσε, Λέμης κ.λ.π., αργότερον δέ έκτος πολλών άλλων Αινείων, έγκατεστάθησαν έν Άλεξανδρουπόλει, αμα τή λειτουργία της Σιδηρ. Γραμμής 'Αλεξανδρουπόλεως-Βιέννης διάφοροι κάτοικοι και έμποροι έκ των κωμοπόλεων Μαρώνειας και Μάκρης. Ούτως ή Άλεξανδρούπολις κατά τό έτος 1890 ηρίθμει περί τας 3-4 χιλιάδας κατοίκων, εκ των όποιων άπαντες σχεδόν ήσαν Έλληνες, 15-20 εμπορικά καταστήματα, εντατικώς εργαζόμενα με πελατείαν εξικνουμένην από της Φιλιππουπόλεως μέχρι Μπαμπά Έσκή συμπεριλαμβανομένων και των Σαράντα Εκκλησιών».-
Επίσης στο «ΑΡΧΕΙΟΝ TOY ΘΡΑΚΙΚΟΥ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΟΥ ΘΗΣΑΥΡΟΥ, ΤΟΜΟΣ Ι. 1943-44», διαβάζουμε ότι η πόλη μας συνοικίστηκε τον περασμένο αιώνα από κατοίκους της γειτονικής Αίνου, καθώς και από Μακεδόνες και Ήπειρώτες.
Για την έλευση των πρώτων Ελλήνων κατοίκων στο Δεδεαγατς γράφει γλαφυρά το 1951 ο Άγγελος Ποιμενίδης στο βιβλίο του ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ την έκδοση του οποίου επιμελήθηκε ο Θ. Αποστολίδης:
«Τότε εδημιουργήθηκε και το μικρολιμανάκι για τα ιστιοφόρα και τα πρακτορεία και τα εμπορικά γραφεία με τούς Αινίτες και Μαρωνίτες και Μακρινούς πού πρέπει να τους ανήκει η τιμή των πρώτων οικιστών. Οι Ηπειρώτες που μυρίστηκαν το πράγμα σαν ρωμιοί με ισχυρότερη δόση "δαιμονίου" και άλλοι Θρακιώτες από το εσωτερικό και Κεφαλλωνίτες και Μυτιληνιοί και Χιώτες, αργότερα εγκατεστάθηκαν στην πόλη μας αφού σκαρώθηκε η ελληνική Κοινότης Ντεντέ-Αγάτς και θεμελιώθηκε στα γερά η φυσιογνωμία της από Θράκες. Μεσολάβησε βέβαια και το γεγονός της μεταφοράς της έδρας της ιεράς και ιστορικής Μητροπόλεως Αίνου και η εγκατάσταση του Ελληνικού Προξενείου, μά αυτά σάν παρεπόμενα και όχι πρωταρχικά της ιδρύσεως της πόλης μας.»
«ΕΜΠΟΡΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ CERVATI 1881.»
Εκτός όμως από τους Ελληνες, που ήρθαν από περιοχές της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ήρθαν και Έλληνες, υπήκοοι του ελεύθερου Ελληνικού Βασιλείου. Όπως διαβάζουμε σε σχετική έκθεση του 1874 του Ν. Φορμόζη, αντιπρόσωπου στο Δεδεαγατς του Ελληνα Προξένου της Αινου, εγκαταστάθηκαν στη μικρή πολίχνη 25 Έλληνες υπήκοοι από τους οποίους οι 10 ήταν εργάτες και κτίστες.
Έχει επισημανθεί εύστοχα ότι οι δουλγκέρηδες (κτίστες) της Φιλιππούπολης, της Αδριανούπολης, της Μαδύτου, του Σουφλίου, του Διδυμοτείχου, της Βιζύης, των Σοφίδων μπορούν επάξια να πάρουν τη θέση τους πλάι στους Ηπειρώτες, Μακεδόνες, και Πελοποννήσιους μαστόρους. Οι κτιστάδες της Ανατολικής Θράκης και της Ανατολικής Ρωμυλίας με τα συνεργεία τους έχουν αφήσει στο χρόνο μοναδικά αρχιτεκτονικά δημιουργήματα: αρχοντικά, εκκλησίες, μοναστήρια, πύργους, γέφυρες, βρύσες. Με τη βοήθεια λοιπόν των κτιστάδων αυτών κτίστηκε και ο πρώτος ιερός ναός για τις ανάγκες των Ορθοδόξων κατοίκων της πόλης. Στον Εμπορικό Οδηγό ANNUAIRE ORIENTAL DU COMMERCE του 1881 των R. Cervati και C. Freres, διαβάζουμε ότι στην πόλη μας υπήρχε ήδη Ελληνική εκκλησία με ιερέα τον παπα Χρήστο ενώ η αρμενική εκκλησία ήταν υπό κατασκευή. Προφανώς η πληροφορία αυτή δεν αφορά το έτος 1881 αλλά κάποιο από τα προηγούμενα έτη, όμως η σημασία της έγκειται στο ότι λειτουργούσε Ελληνική εκκλησία όταν κατασκευαζόταν η αρμενική, γεγονός που καταρρίπτει τον μύθο ότι οι Αρμένιοι εργάτες του σιδηροδρόμου πρώτοι έκτισαν εκκλησία στην πόλη μας.
«ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΙΣ 10-8-1901.»
Στο Δεδέαγατς όταν ήρθαν οι Ρώσοι στα 1878 αναγνωρίζοντας το εμπορικό δαιμόνιο και την πολυμάθεια των Ελλήνων κατοίκων της πόλης, η κοινότητα των οποίων ήταν η πιο εύρωστη, διόρισαν αρχιγραμματέα των τελωνείων έναν Έλληνα, τον Νικόλαο Βαφειάδη, ο οποίος συνέτασσε τα τελωνειακά έγγραφα των πλοίων στα ελληνικά και τα σφράγιζε με μια σφραγίδα που έγραφε «Άγιος Νικόλαος», όπως διαβάζουμε στην εφημερίδα «Νεολόγος» της 8/20-2-1878:
«Τα εκ Δεδέ αγάτς απαίροντα πλοία λαμβάνουσι τα τελωνειακά αυτών έγγραφα ελληνιστί συντεταγμένα, και τούτω διότι, ως φαίνεται, τελώνην διώρισαν ένα των εκεί ομογενών, η δε σφραγίς δια της οποίας επικυρούνται ταύτα φέρει τας λέξεις ελληνιστί Άγιος Νικόλαος. Αρχιγραμματέα του εν Δεδέ αγάτς τελωνείου διώρισαν τον εκεί διατρίβοντα κ. Νικόλαον Σ. Βαφειάδην.»
«Κτίρια Ελληνικής Κοινότητας  ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ.»
Σύμφωνα με τον τότε Πρόξενο της Ελλάδος στο Δεδεαγατς Καραγιαννόπουλο οι Ρώσοι διόρισαν ως πρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου της Κοινότητας Δεδέαγατς τον Συριανό έμπορο Ιωάννη Φιμερέλη.
Πολύ σημαντική είναι και η επιστολή Ελλήνων του Δεδέαγατς, της 6ης Μαρτίου 1878 προς τον τότε Έλληνα υπουργό Εξωτερικών όπως διασώθηκε στο Αρχείο του Υπουργείου των Εξωτερικών και ανασύρθηκε στην επιφάνεια από τον Παντελή Αθανασιάδη, για τα ονόματα των επιφανών Ελληνικών οικογενειών της πόλης που την υπογράφουν:
«Π. Γ. Κόκκινος, Ι. Κ. Μαλιαρός, Ι. Λαμπουσιάδης, Ε. Δ. Αναγνώστου, Ι. Φιμερέλης, Δ. Αποστολίδης, Μιχαήλ Αποστολίδης, Δ. Κυριαζόπουλος, Γ. Δουζίνας, Παναγιώτης Ζερβός, Βασίλειος Κουβαράς, Κ. Φιμερέλης, Μιχαήλ Ταβακόπουλος, Αναστάσιος Φωκάς, Νικόλαος Κ. Αγγελής, Θ. Παρασχίδης, Βασίλειος Μενεγάκης, Ν. Γ. Παλαμάρης, Σπύρος Λαχανάς, Δημήτριος Σταύρου, Νικόλαος Λαγόπουλος, Δ. Κόκκινος, Δ. Παρασκευόπουλος, Α. Οικονομίδης, Γ. Νικολαϊδης, Κ. Κουμπής, Βαγγέλης Αγγεληνός και Σταύρος Καπετάνου.»
Η μεγάλη ανάπτυξη του Δεδεαγατς ως συγκοινωνιακού κόμβου μεταξύ ανατολής και Δύσης και επίνειου της Αδριανούπολης οδήγησε στην απόφαση της Οθωμανικής Διοίκησης τo 1883 η έδρα του σαντζακίου να μεταφερθεί από το Διδυμότειχο στη νέα πόλη, η οποία πλέον άρχισε να αναπτύσσεται γοργά. Ακολούθησε και η έδρα της Μητροπόλεως της Αίνου.
Από έκθεση που διασώζεται στο Αρχείο της Βιβλιοθήκης της Βουλής, με ημερομηνία 3 Αυγούστου 1883, απευθυνόμενη προς την Εκπαιδευτική και Φιλανθρωπική Αδελφότητα στην Κωνσταντινούπολη, ο γνωστός μας αινίτης Νικόλαος Γ. Χατζόπουλος μας λέει για το Δεδεαγατς την εποχή εκείνη:
«... Αρτισύστατος κωμόπολις εμπορική παράλιος και ο τελευταίος των εν τη Νοτιοδυτική Θράκη Σιδηροδρόμων σταθμός. Έχει τανύν 450-500 νεοδμήτους οικοδομάς και περί τας 1.500-2.000 ψυχάς. Οικογενείας δε μονίμους οικούσας εις Δεδέαγατς περί τας 100-120 προερχομένας εκ διαφόρων μερών και εθνικοτήτων και διαφόρων ιδεών, ηθών και εθίμων. Τανύν υπερισχύει εκείσε ο Ελληνισμός ... Έχει νυν η εν Δεδέαγατς Ελληνική Κοινότης Εκκλησίαν ξυλίνης οικοδομής, λιθόκτιστον Δημοτικήν Σχολήν, εν η φοιτώσι περί τα 100-120 παιδία, εν οις και 20-25 θήλεα. Ανήγειρε δε και έτερον ευρύ κτίριον λίθινον προορισμένον διά Παρθεναγωγείον ...»
«Ο Άγιος Νικόλαος  1901.»
Την Ελληνικότητα του Δεδεαγατς επιβεβαιώνουν και εξυμνούν πολλά δημοσιεύματα εφημερίδων των αρχών του 20ου αιώνα:
Στην εφημερίδα ΑΓΩΝ που εκδίδονταν στην Αθήνα και ήταν δημοσιογραφικό όργανο Ηπειρωτών και Μακεδόνων, στο φύλλο της 28ης Ιανουαρίου 1900 βρίσκουμε μια ενδιαφέρουσα περιγραφή για το μικρό πόλισμα του Δεδεαγατς και το Ελληνικό στοιχείο την οποία παραθέτουμε αυτούσια με την γλώσσα και την ορθογραφία του πρωτοτύπου:
«Πρό τριάκοντα και πέντε ετών το Δεδεαγατς ην έρημος ακτή και αγρία, άγνωστος εις την εμπορίαν, προσιτή δε μονον εις τους λαθρεμπόρους. Εκτοτε όμως επετράπη υπό της Τουρκικής κυβερνήσεως ο συνοικισμός του θρακικού τούτου λιμένος και από της κατασκευής ιδία του σιδηροδρόμου εις τας ερήμους όχθας του αφανούς εκείνου όρμου ωραία εφυτρωσεν πολίχνη αριθμούσα νυν περι τους τετρακισχιλίους κατοίκους ων τα 2/3 περίπου Ελληνες, οι δε άλλοι Οθωμανοί και Αρμένιοι. Εις την νεοσχημάτιστο ταύτην αποικίαν πολλαι Ελληνίδες πόλεις εχρησίμευσαν ώς μητροπόλεις, αναφέρω δε ενταύθα τας κυριωτέρας. Τοιαυται υπήρξαν αι θρακικαί πόλεις Μαρώνια, Μάκρη, Αίνος, Άδριανούπολις, αι νήσοι του Αιγαίου και η κατ εξοχήν φιλαπόδημος πατρίς τών Ήπειρωτών».Ίσως εις τήν ποικιλιαν των Εθνικών τούτων στοιχείων, εξ ών απηρτισθη ή πολις, χρωστεί αυτη την γοργήν πρόοδον και τον ένθουν ζήλον, μεθ' ου προεβη εις τήν σύστασιν των σχολείων της, εις τήν ανέγερσιν προχείρου μεν το κατ αρχάς εκκλησίας, νυν δε μεγαλοπρεπέστατου ναού, όστις οσονούπου αποπερατούται. 'Εν Δεδεαγατς σήμερον λειτουργεί αστική σχολή άρρένων, εν η διδασκουσι δυο διδάσκαλοι και παιδεύονται μαθηταί 90 παρθεναγωγείον εν ω μία διδασκάλισσα διδάσκει 50 μαθητρίας και νηπιαγωγείον εν τω οποιω μία νηπιαγωγός διδάσκει 70 νήπια. Τό Δεδεαγάτς εγένετο ήδη έδρα του Μητροπολίτου Αίνου και έσχε την τύχην να ποιμανθή υπό φιλοτίμων και άξιων της αποστολής των Άρχιερέων.»
Στο φύλλο της 16-5-1905 της εφημερίδας «ΣΚΡΙΠ» γράφει κάποιος ανταποκριτής της Εφημερίδας με το ψευδώνυμο «ΕΔΙΡΝΑΙΟΣ» αναφορικά με την εκδρομή των μαθητών του Ελληνικού Γυμνασίου Αδριανούπολης στο Δεδεαγατς:
«Αδριανούπολις 10 Μαΐου (του Ανταποκριτού μας) Τήν παρελθούσαν εβδομάδα δύο 'Ελληνικαί πόλεις της Θράκης - ή Αδριανούπολις και το Δεδεαγατς - έδωκαν τάς χείρας, είς ένα χαιρετισμόν όστις, εκ της πανηγυρικοτητός του απέβη εθνικόν γεγονός πρώτης τάξεως. Κατά λαμπράν συνήθειαν, καθιερωθείσαν απο πέρυσιν οι μαθηταί του Έλληνικού Γυμνασίου Αδριανουπολεως εκτελούν κατά την εποχήν αύτην μακράς διωργανωμένας εκδρομάς επισκεπτόμενοι τά διάφορα μεγάλα έλληνικά κέντρα της Θράκης εις τά οποία μεταδίδουν, ώς περιοδεύοντες πυρποληταί, τάς ιεράς φλόγας του πατριωτικού αισθήματός των καί απο τά οποία δέχονται, επίσης θερμάς και ζωηράς, τάς εκδηλώσεις της εθνικής αλληλεγγύης και τάς υποσχέσεις της πατριωτικής αμοιβαιότητος. Αλλά αι εκδρομαί αυται των μαθητών εινε κυρίως το σύνθημα προς πανδήμους εορτάς, είς τάς όποιας μετέχουν όχι μόνον ολόκληροι αι Ελληνικαί κοινότητες, αλλά και αυτοί ακόμη οί κυρίαρχοι του τόπου.»
Τον δυναμισμό της Ελληνικής Κοινότητας και την ευρωστία των Ελλήνων ομογενών της πόλεως αποδεικνύουν η φιλοξενία που έτυχαν από τους δεδεαγατσιανούς οι μαθητές του Ελληνικού Γυμνασίου της Αδριανούπολης όπως περιγράφει ο «ΕΔΙΡΝΑΙΟΣ»:
«Ήτον εκεί ολόκληρος ή πόλις του Δεδέαγατς, σκορπισμένη, υπο τον ήλιον, έv ελληνικόν πλήθος, μέγα, πλούσιον, ωραίον, ευπρεπέστατον, το πλήθος το ευγενές, το οποίον κατοικεί εις αυτό το κομματάκι Ευρώπης, με τους πλατείς, τούς ευθείς και δενδροφυτευμένους δρόμους και με τας επαύλεις και τα μέγαρα, το οποίον εχει τόσον ατόπως και τόσον αδίκως τουρκικήν ονομασίαν, είς το οποίον ο Τούρκος στρατιώτης τον οποίον πού και πού απαντάτε εις τον δρόμον, αποτελεί παραφωνίαν ... Εις μιαν άκραν της παραλίας φαιδροτάτην, υπό εν πρόχειρον υπόστεγον σημαιοστόλιστον, επάνω είς τήν χλοην, άνέμενε τούς εκδρομείς το πρόδειπνον, το οποίον προσέφερεν ευγενώς ή κυρία του ομογενούς κ. Κορδέλλα. Μετά τούτο ο Μουσικός Όμιλος τών μαθητών μέχρι της ώρας του δείπνου ανέκρουσε διάφορα τεμάχια περιστοιχιζόμενος υπό του Μουτεσαρίφου και όλης της εκλεκτής μερίδος των ομογενών. 'Επηκολούθησε το δειπνον είς το αυτό μαγευτικόν ύπαιθρον πλησίον της θαλάσσης, υποχρεωτικώτατα επιστατούντων των διακεκριμένων ομογενών κ.κ. Έμμ. Αλτιναλμάζη, τραπεζίτου, Δ. Μαντσίδου, εμπόρου, καί άλλων μελών της εφορείας ... Τήν έπομένην, μετά την δοξολογίαν, ψαλείσαν εις τήν μητρόπολιν-τήν μεγαλοπρεπή αυτήν επίδειξιν του εύγενεστάτου εθνισμού των-οι Δεδεαγάτσιοι προσέφεραν τήν ώραίαν τέρψιν της λεμβοδρομίας, προτείναντες νά συνοδεύσουν τον θαλάσσιον περίπατον μέ ολόκληρον τον στόλον των εβδομήντα και πλέον καϊκιών των.»
«Μια εκδρομή από το λιμάνι του Δεδεαγατς.»
Η δημοσιογράφος Μαρία Χατζηκάλου στο βιβλίο της που εκδόθηκε το 1909 «ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΕΚ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ» μας μεταφέρει την εικόνα που συνάντησε επισκεπτόμενη την πόλη μας, την οποία παραθέτομε με την ορθογραφία του πρωτοτύπου πλην του πολυτονικού:
«Από Σουφλή μετέβην είς Δεδεαγατς πόλιν παράλιον με εμπόριον τέλειον. Επεσκέφθην το εργοστάσιον των αλεύρων κ. Γ. Πρωτοπαππα η εργασία του βαίνει καλώς, αν και δυστυχώς παρά του ομογενούς πληθυσμού δεν έτυχεν υποστηρίξεως ής έπρεπε και η οποία ήρμοζε. Διότι είναι ο θερμότερος πατριώτης, ο οποίος παντείοις τρόποις υποστηρίζει τους Ελληνικούς πληθυσμούς. Επί του παρόντος συνησθάνθησαν τούτο οι Ελλ. πληθυσμοί, κατόπιν του δριμύτατου συναγωνισμού Αλλατίνι ήρχισε να κάμη καταπληκτικήν κατανάλωσιν και ημέρα τη ημέρα κατακτά έδαφος. Υπερτερεί το Ελληνικόν στοιχείον, το εμπόριον κατέχεται υπό των Ελλήνων. Η πόλις είναι ωραία και έχει λαμπράν άποψιν, έχει ωραία κτίρια, με τακτικούς δρόμους, Εκκλησίαν, Σχολείον και διάφορα άλλα φιλανθρωπικά καταστήματα. Κατά το διάστημα της εκεί διαμονής μου παρέμεινα είς το Ξενοδοχείον του συμπατριώτου μου Μιγκα, παρ΄ού έτυχον ιδιαιτέρων περιποιήσεων. Εγνώρισα δε πολλάς οικογενείας περί των οποίων εσχημάτισα τας καλλιτέρας εντυπώσεις υπό έποψιν αναπτύξεως μορφώσεως ευγενείας συμπεριφοράς πρό παντός δε εκ της θρησκευτικής αγάπης και ευλαβείας. Αι κυρίαι έχουν ιδρύσει Αδελφότητα Φιλοπτωχον και εν γένει καταγίνονται είς έργα φιλοπρόοδα και κοινοφελή. ... Αυταί εν συνόλω είναι οι εντυπώσεις μου εκ Δεδεαγατς.».-
«Διαφήμιση ΠΡΩΤΟΠΑΠΠΑ 1913.»
Κύριος λοιπόν παράγοντας της αναπτύξεως της πόλης στα πρώτα χρόνια της ζωής της, μαζί με την αρμενική και εβραϊκή κοινότητα, αλλά και τους λεγόμενους φραγκολεβαντίνους, κυρίως υπαλλήλους της εταιρίας των σιδηροδρόμων αλλά και των ξένων ακτοπλοϊκών πρακτορείων, είναι η ελληνική κοινότητα, που ίδρυσε στα 1909 και σχολή αρρένων.
Στην εφημερίδα «ΦΑΡΟΣ» της Θεσσαλονίκης της 24-9-1909 δημοσιεύθηκε μια ελεγεία για την ίδρυση της σχολής αυτής.
«Εκ Δεδε-Αγατς τη 19η Σεπτεμβρίου 1909 (Του Ανταποκριτού μας). Μέγα και σπουδαίον γεγονός έλαβε χώραν εν τη πόλει Δεδε-Αγάτς. Τα εγκαίνια της μεγαλοπρεπούς των Αρρένων Σχολής δι’εξόδων του μεγατίμου της Κοινότητος ταύτης ευεργέτου κ. Αντωνίου Λεονταρίδου. Η Κοινότης Δεδε-Αγατς η νομίμως υπέρ των απαραγράπτων του Γένους μας δικαίων μαχομένη, θα έχη πλέον να επιδείξη εις πάντα ξένον επισκέπτην, εις πάντα αλλοεθνή και αλλόθρησκον έναν έτι τηλαυγή των γραμμάτων Φάρον, έν έτι των Μουσών Τέμενος, το υπερήφανον, το μεγαλοπρεπές, το πάλλευκον τούτο οικοδόμημα, το οφειλόμενον εις την γεναιοδωρίαν αγλαού της Μαρωνείας τέκνου του πανσεβάστου γέροντος Αντωνίου Λεονταρίδου. Δεν εξέλιπον εισέτι τα ευγενή του γένους μας τέκνα, υφίστανται και θα υφίστανται εν όσω βεβαίως το Έθνος μας ευρίσκεται εν τη ζωή καθ’ότι ουδέποτε ο μέγας των Ελλήνων Θεός είναι δυνατόν να εγκαταλείπη τον φορέαν τούτον του φωτός και της ελευθερίας. Το Έθνος μας εν όσω έχει τοιαύτα τέκνα άτινα έχουσι ερριζωμένην εις την καρδίαν των το μητρός και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερον... πατρίς και σεμνώτερον και αξιώτερον... ουδέποτε θέλει υπολειφθή των ευκλεών και ενδόξων προγόνων του. Είθε και άλλοι να μιμηθώσι το παράδειγμα του μεγατίμου της Κοινότητος ταύτης ευεργέτου. Λυγκεύς».
«Το λιμάνι DEDEAGATCH στη 10ετια 1890.»
Η ελληνική κοινότητα φτάνει στην μεγαλύτερη ακμή της λόγω του εμπορίου λίγο πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους. Σε όλους τους γνωστούς εμπορικούς οδηγούς των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα αλλά και των αρχών του 20ου έντονη καταγράφεται η παρουσία Ελλήνων Εμπόρων, όπως στον οδηγό του Νικολάου Γ. Ιγγλέση, έτος γ' τόμος Α' των ετών 1910-1911, όπου διαβάζουμε ότι σχεδόν όλα τα επαγγέλματα ασκούνται από Έλληνες
Στο καταστατικό της κοινότητας του έτους 1912, που επικυρώθηκε από τον Μητροπολίτη Αίνου Ιωακείμ, διαβάζουμε στο άρθρο 1 
«την Ελληνική Ορθόδοξον Κοινότητα Δεδεαγάτς αποτελούσι πάντες οι Έλληνες Ορθόδοξοι Χριστιανοί οι κατοικούντες εν τη πόλει ταύτη, όντες αυτοδικαίως μέλη αυτής»,
ενώ το άρθρο 2 ορίζει:
«Αρχηγός της Κοινότητος είναι ο εκάστοτε Μητροπολίτης, όστις ... είναι ανώτατος διευθυντής και επόπτης της Κοινότητος και αυτοδικαίως Πρόεδρος των Σωματείων αυτής.»
Κατά το άρθρο 5 η Κοινότητα
«διοικείται δια των εξής σωματείων: α) της Αντιπροσωπείας, β) της Δημογεροντίας, γ) της Εφορείας των σχολών, δ) της Επιτροπής του Νεκροταφείου και ε) της Επιτροπής του Ελέους».
Σύμφωνα με το άρθρο 6 διαιρείται στα εξής τμήματα η περιφέρειες, που καταδεικνύουν την ανάπτυξη της πόλης και τις γειτονιές που κατοικούνταν από τους Έλληνες:
α') εις την περιφερειαν Μητροπόλεως,
β') είς την περιφερειαν Φάρου και 
γ') εις την περιφερειαν Διοικητηρίου.
Έχει μεγάλο ενδιαφέρον να παραθέσουμε τα σύνορα των περιφερειών όπως περιγράφονται στο καταστατικό:
«Τμήμα Α) Μητροπόλεως. Καφενείον Σκάλας (κτήμα Δημαρχείου). Αποθήκαι παλαιάς 'Εταιρείας. Σταθμός παλαιάς 'Εταιρείας. Συνδετική γραμμή Ν. Εταιρείας. Οικία Σ. Βερναρδάκη. Δρόμος Νοσοκομείου. Οικία Έμμ. Μπελέμον. Οικία Α. Τζανη.Τμήμα Β) Φάρου. Οικία Π. Λεονταρίδου. Οικία Α. Χαμπούρη. Φαρμακείον Π. Παπαδοπούλου. Γραφείον Μ. Κανέτσου. Κτήμα Δ. Πουλημένου. Παντοπωλείον Βασ. Μαχαίρα. Οικία I. Μολλά. Οικία Πασχάλη Βασιλείου. Λάμπρου Βατίκη ύφασματοπωλείον. Οικία Γαβρ. Βόγια. Οικία Νικ. Χατζέλου. Οικία Χρήστου 'Ηλία. Οικία Σωτηρ. Κομνηνίδου. Οικία Φιλομ. Λεονταρίδου. Οικία Δημ. Δαλαβέρα. Καφενείον Άθ. Βανικιώτη.Τμήμα Γ) Διοικητηρίου. Οικία Άλεξ. Κρήτη. Οίκία Ελένης Δερλίκη. Οικία Γεωργίου Μπαρπαγιάννη. Οικία Π Μηλιώνη. Οικία Αντ. Σεγβαλή Οικία Κ. Κορδέλη. Οικία Κωνστ. 'Αστυνόμου. Οίκια Αχμέτ άγά. Συνδετική γραμμή Ν. Εταιρείας.»

Οι βαλκανικοί πόλεμοι έριξαν το Δεδεαγατς στην κατοχή της Βουλγαρίας, με την σφαγή Μουσουλμάνων από τους Κομιτατζήδες κατά την είσοδο τους το 1912 και την προσπάθεια διάσωσης αρκετών από αυτούς από τον τότε Μητροπολίτη Αίνου και Δεδεαγατς Ιωακείμ. Μετά την πρώτη χαρά από την απελευθέρωση της πόλης από τον Οθωμανικό ζυγό ήρθαν και τα πρώτα σύννεφα. Ακολούθησαν οι διώξεις, εκτοπίσεις, δολοφονίες κλπ.
Αυτή ήταν η ιστορία της Ελληνικής κοινότητας του εξωτικού, πολυεθνικού και πολυφυλετικού Δεδεαγατς. Όλες αυτές οι ιστορίες ξεχάστηκαν, οι άνθρωποι έφυγαν, τα κτίρια εξαφανίστηκαν, έμεινε μόνο η δική μας ανάγκη να έχουμε στίγμα, σημείο αναφοράς και ρίζα καταγωγής, οση περισώζεται, και αφήνει ένα ίχνος και ίσως μιλάει γι' αυτό που κάποτε είχε αξία, όπως το σημερινό εκκλησιαστικό μουσείο (Λεονταρίδειος Σχολή), ο Ναός του Αγίου Νικολάου και το τρίτο Νηπιαγωγείο δίπλα, η υλική παρακαταθήκη των Ελλήνων του Δεδεαγατς μιας Ελληνικώτατης πόλης. Οι Δεδεαγατσιανοί παρ’όλες τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν άντεξαν γιατί είχαν υψηλό εθνικό φρόνημα και μας παρέδωσαν ως παρακαταθήκη την Ελληνικότητα της πόλης μας που διέσωσαν ως κόρη οφθαλμού έναντι όλων των επιβουλών που οφείλονταν στην γεωστρατηγική της θέση μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Πέτρος Γ. Αλεπάκος
Δικηγόρος – ιστορικός ερευνητής

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ Α.ΠΟΙΜΕΝΙΔΗ 1952 (ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ-ΕΚΔΟΣΗ Θ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗ 1988)
2. ΘΡΑΚΙΚΗ ΣΤΟΑ ΛΕΥΚΩΜΑ ΘΡΑΚΗΣ-ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 1932
3. Παντελής Αθανασιάδης http://sitalkisking.blogspot.gr
4. Μαρία Χατζηκάλου «ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΕΚ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ 1909»
5. Οδηγός της Ελλάδος. Νικολάου Γ. Ιγγλέση, έτος γ' τόμος Α' των ετών 1910-1911.-
6. ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ: ΑΓΩΝ, ΣΚΡΙΠ, ΝΕΟΛΟΓΟΣ ΚΩΝ/ΠΟΛΕΩΣ ΦΑΡΟΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ,ΚΩΝ/ΠΟΛΙΣ.-
7. Κανονισμός της κοινότητος ΔΕΔΕΑΓΑΤΣ 1912.
8. ΑΡΧΕΙΟΝ TOY ΘΡΑΚΙΚΟΥ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΟΥ ΘΗΣΑΥΡΟΥ, ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΝ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑ ΕΚΔΙΔΟΜΕΝΟΝ ΥΠΟ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΘΡΑΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Ι. 1943-44
9. Νικόλαος Κόκκας, Εισήγηση στη Γ’ Επιστημονική Συνάντηση του Κέντρου Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών με θέμα «Μαστόροι και γεφύρια» - 25 Νοεμβρίου 2006, που δημοσιεύτηκε στον τόμο «Περί Πετρογέφυρων… Μαστόροι και γεφύρια που εκδόθηκε το 2009 από το Κέντρο Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών, σελίδες 55-84.
10. 
«ANNUAIRE ORIENTAL DU COMMERCE» του 1881 των R. Cervati και C. Freres.
11. Κ. Παπαθαναση Μουσιοπουλου Αλεξανδρούπολη και Θρακικός Ελληνισμός
12. Φωτοαρχειο: Γ. Αλεπάκου και Οθωμανικά Αρχεία (internet).